Lâu nay, nhắc đến liền anh liền chị quan họ, nhiều người vẫn nhớ đến hai cái tên Thúy Cải và Hai Tráng. Với nghệ sỹ ưu tú Thúy Cải, người từng làm trưởng Đoàn quan họ Bắc Ninh thì đã cao tuổi và đã nghỉ hưu rồi, nhưng cái duyên liền anh liền chị vẫn còn nên Thúy Cải vẫn không bỏ quan họ được. Vì thế, đôi khi người ta vẫn thấy chị xuất hiện ở một chương trình hát quan họ nào đó. Còn với Hai Tráng, theo như lời ông nói thì cái “nghiệp trướng” quan họ nó vẫn còn bám đuổi theo ông dài lắm, không thể bỏ được.
 |
|
Hai Tráng với khuôn mặt đăm chiêu, bởi sau nhiều năm làm công tác đào tạo diễn viên hát quan họ, ông chỉ toàn gặt những trái đắng. Ảnh Trọng Tuyến.
|
Tên thật của Hai Tráng là Lê Quý Tráng, quê ở Quế Võ, Bắc Ninh. Ông bảo, Quế Võ không phải quê hương của quan họ, gia đình ông cũng không có ai hát quan họ, nhưng sau 40 năm gắn bó với quan họ, thì quan họ dường như đã thành cái nghiệp, muốn dứt ra cũng không được nữa.
Sau 40 năm gắn bó với quan họ, là một liền anh liền chị có tiếng, nhưng công việc chủ yếu của Nghệ sỹ ưu tú Lê Quý Tráng là đào tạo ra những thế hệ tiếp nối biết hát quan họ. Ông đã có một thời gian dài làm Trưởng Khoa âm nhạc, Trường Văn hóa nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh, đào tạo ra biết bao nhiêu khóa học viên quan họ. Gần đây, ông chuyển sang làm Phó đoàn quan họ Bắc Ninh, nhưng về nơi công tác mới, nhận thấy đội ngũ diễn viên “hổng” nhiều kiến thức quan họ quá nên ông cũng phải sắp xếp thời gian để đào tạo lại cho hầu hết diễn viên trong đoàn. Vì thế, có người bảo, đi đến đâu Hai Tráng cũng là ông chủ của những “lò” đào tạo những liền anh liền chị quan họ. Thế nhưng cái danh xưng mới mà ai đó đã đặt cho Hai Tráng này không khiến ông cảm thấy tự hào, mà ngược lại, nhiều lúc nó khiến ông cảm thấy đau đớn kinh khủng. Ông cho biết, chưa bao giờ nhu cầu thưởng thức quan họ phát triển nhanh như thời gian gần đây. Bây giờ, không chỉ những dịp tết hay hội hè, người ta mới cần liền anh liền chị quan họ đến góp vui, mà đám cưới, rồi mừng thọ, hội nghị, tiệc tùng… người ta cũng muốn có tiết mục hát quan họ. Nhu cầu của xã hội về việc thưởng thức quan họ khiến di sản văn hóa này đứng trước cơ một hội phát triển ra cộng đồng vô cùng thuận lợi. Nhưng, sự phát triển tự phát trong dân gian của quan họ không thể đáp ứng được nhu cầu ấy, vì vậy, cần thiết phải có hình thức đào tạo ra những lớp nghệ sỹ hát quan họ mới. Đó là lý do của sự ra đời những khóa đào tạo diễn viên quan họ sau này.
 |
|
Tình trạng thương mại hoá trong quan họ khiến việc hát và trình diễn quan họ giờ đã khác xưa rất nhiều, dù vậy, hát quan họ dù ở bất cứ đâu vẫn luôn được nhiều người quan tâm. Trong ảnh là một tiết mục hát quan họ của các liền chị diễn ra tại Hội Lim. Ảnh Quang Hưng.
|
Nghệ sỹ ưu tú Lê Quý Tráng nhớ lại những ngày đầu tiên khi Khoa âm nhạc, Trường Văn hóa nghệ thuật Bắc Ninh thành lập, ông đã cùng một nhóm nghiên cứu đi khắp các làng quan họ sưu tập, ghi chép những làn quan họ, rồi cốt cách, lề lối của người quan họ ở mỗi vùng, rồi tổng hợp thành một giáo trình riêng phục vụ việc giảng dạy sau này. Với giáo trình này, việc đào tạo ra một nghệ sỹ biết hát quan họ chỉ mất 3,4 năm, chứ không mất đến nửa đời người ngồi nghe ông bà hát quan họ mới biết hát như trong dân gian. Dù công nhận việc đào tạo quan họ chính quy theo trường lớp là xu thế tất yếu để bảo lưu và phát triển quan họ, nhưng nghệ sỹ Lê Quý Tráng cũng phải thừa nhận, đó là việc đi ngược lại sự phát triển tự nhiên của quan họ, một loại hình văn hóa dân gian vẫn tồn tại và phát triển theo lối truyền khẩu.
Cứ tưởng việc mở những khóa đào tạo sẽ khiến cho những người biết hát quan họ tăng nhanh. Và như thế, di sản quan họ của người Kinh Bắc sẽ được lưu giữ và phát triển. Thế nhưng, trong xu hướng thương mại hóa đang diễn ra khắp nơi với quan họ thì thành quả của những khóa đào tạo diễn viên quan họ lại trở thành những trái đắng. Học viên càng nhanh biết hát cũng đồng nghĩa với việc họ nhanh có khả năng kiếm được tiền nhờ quan họ. Nghệ sỹ Lê Quý Tráng đã rất thất vọng thừa nhận rằng, những học sinh của ông, ngoài thời gian trên lớp, cũng chạy sô hát quan họ kiếm tiền dữ dội lắm. Không ít lần, trong những lễ hội hay trong những nhà hàng, ông đã bắt gặp những học trò của mình chạy sô hát quan họ. Đau đớn hơn, khi vốn quan họ còn rất nông cạn, nhiều học trò còn hát lẫn cả nhạc của nhạc sỹ Phó Đức Phương. Rồi, theo yêu cầu cần phải thay đổi không khí của ông chủ, họ còn hát kèm cả nhạc trẻ, khiến ông có cảm giác, họ không còn là diễn viên quan họ nữa, mà đã trở thành những ca sỹ thị trường mất rồi. Dĩ nhiên, trong khi giảng dạy, ông vẫn khuyên nhủ học trò không được chạy sô. Nhưng ông cũng không thể cấm được, vì nhu cầu về quan họ bây giờ lớn quá. Hơn nữa, chính những liền anh liền chị nổi tiếng ở nhiều làng quan họ cũng chạy sô, thì với vốn quan họ sẵn có, nhiều học trò của ông cũng xả thân mà chạy sô kiếm tiền, dù vốn quan họ của họ vẫn chỉ quanh quẩn ở mấy bài nhập môn mà thôi. Dù vậy, cứ nghĩ đến cái việc thương mại hóa trong quan họ đã tràn đến tận lớp học của ông là ông lại đau đớn lắm. Đau nhưng không thể làm gì được.
 |
|
Sau khi về làm Phó Đoàn quan họ Bắc Ninh, NSƯT Lê Quý Tráng phải tiến hành... đào tạo lại không ít những "ca sỹ" hát quan họ trong đoàn. Trong ảnh, NSƯT Lê Quý Tráng ang hướng dẫn diễn viên trong một buổi tập. Ảnh Trọng Tuyến.
|
Mấy tháng gần đây, nghệ sỹ ưu tú Lê Quý Tráng đã chuyển sang làm Phó Đoàn quan họ Bắc Ninh. Cứ tưởng khi sang Đoàn thì ông sẽ có nhiều thời gian để tập luyện và biểu diễn hơn. Bởi suy cho cùng, đã mang cái danh phận nghệ sỹ quan họ thì người nghệ sỹ phải mang tiếng hát phục vụ công chúng, phải truyền bá di sản của cha ông mình ra cộng đồng. Thế nhưng về đây, nhận thấy diễn viên của đoàn hổng nhiều kiến thức quan họ quá, ông lại phải sắp xếp thời gian để “đào tạo lại” đội ngũ diễn viên của đoàn, rồi dậy thêm cho họ những điệu quan họ cổ mà trước đó, họ chưa từng được biết đến. Dĩ nhiên, đó là vì họ quá bận với việc diễn chạy sô kiếm tiền mà quên mất việc phải tập luyện, lưu giữ và phổ biến những làn quan họ khác trong kho tàng quan họ của cha ông. Và dĩ nhiên, cái ý tưởng “đào tạo lại” ấy của ông cũng không được mấy anh em “liền anh liền chị” trong đoàn hoan ngênh. Bởi từ trước tới nay, không có ông, không có việc đào tạo lại ấy thì đoàn vẫn cứ hoạt động tốt, vẫn làm không hết việc. Đấy là chưa kể đến việc ông không tán thành cho anh em trong đoàn ra ngoài chạy sô bên ngoài tăng thêm thu nhập. Vì thế, mới về Đoàn được hơn 4 tháng, ông đã có biết bao giai thoại xấu, do những liền anh liền chị trong và ngoài đoàn thêu dệt lên.
Ngồi kể tất cả những chuyện buồn nghề nghiệp với khách khiến nghệ sỹ ưu tú Lê Quý Tráng không khỏi thất vọng. Ông bảo, ngày xưa theo nghề, đời sống nghệ sỹ rất khó khăn nên ngoài thời gian biểu diễn, nhiều người còn đi mò cua bắt ốc tăng thêm thu nhập, nhưng chưa thấy ai bỏ nghề cả. Ai cũng nỗ lực rèn luyện để lưu giữ được càng nhiều di sản quan họ của cha ông càng thấy vui. Còn bây giờ, đời sống nghệ sỹ đã khá ổn định, được Nhà nước quan tâm hơn trước rất nhiều, nhưng nhiều người vẫn không vì thế mà chú tâm tới nghệ thuật, lại ra sức chạy sô kiếm tiền ở bên ngoài với vốn quan họ ít ỏi của mình. Đó là một mất mát lớn mà không phải người yêu quan họ nào cũng biết.
Thế nhưng, dù bi quan đến mấy, ông vẫn cứ luôn tin đến một ngày, những học trò của ông, cả những liền anh liền chị đang mải miết chạy sô hát quan họ kiếm tiền sẽ bừng tỉnh. Rồi họ lại trở lại với công việc của một liền anh liền chị quan họ là gìn giữ và truyền bá vốn quan họ đích thực, cái cốt cách đích thực của người quan họ cho mai sau. Cái niềm tin mơ hồ của nghệ sỹ ưu tú Lê Quý Tráng, cơ hồ, cũng rất giống với niềm tin của nghệ nhân Nguyễn Năng Địch, khi ông cũng tin rằng, những đứa con chưa từng hát quan họ của ông, đến một ngày nào đó, để lưu giữ di sản quan họ nhiều đời của gia đình, các con ông cũng sẽ hát quan họ trở lại như chính ông cha họ vẫn từng hát đã hàng trăm năm qua.
Tôi cũng không biết niềm tin của hai liền anh liền chị nổi tiếng làng quan họ là Hai Địch và Hai Tráng - hai con người, với hai quan niệm truyền bá và phát triển di sản quan họ gần như đối nghịch nhau bao giờ sẽ trở thành hiện thực. Thế nhưng, niềm tin đến một ngày di sản quan họ của người Kinh Bắc sẽ tỏa sáng dường như đã giúp họ đi mãi, đi không biết mệt trên con đường mà họ đã chọn.
Nguyễn Trọng Tuyến (Vietimes)