Xin thưa với ông Trần Vũ Minh rằng ông chỉ có thể đúng nếu quyển Từ điển tiếng Việt mà ông dùng là một quyển từ điển đã tuyệt đối đầy đủ. Huống chi, như chính ông đã viết, cái nghĩa mà ông đã nêu (“thời bấy giờ”) chỉ là một cái nghĩa hiểu “theo cách dùng thông thường”. Vậy nó có thể có cách dùng “không thông thường” nên ít được biết đến chăng? Đó chính là cái nghĩa mà ông đã phản đối.

Bìa tờ Đương Thời

Ta cứ thử lật Việt-Nam tự-điển của Lê Văn Đức ra xem thì sẽ thấy hai chữ đương thời được giảng là:

“1. Lúc ấy, trong thời ấy.

2. Lúc này, hiện thời”.

Nghĩa 1 là nghĩa mà ông đã nêu còn nghĩa 2 chính là cái nghĩa mà Đương thời muốn dùng. Để dẫn chứng cho nghĩa 1, ông đã (và chỉ) nêu có một trường hợp làm thí dụ là danh ngữ đương triều. Trong đương triều thì quả nhiên đương có nghĩa là “bấy giờ”, “lúc đó”. Nhưng đương không chỉ có cái nghĩa này mà thôi và chúng tôi xin bắt chước cách làm của ông để đặt hai chữ đương thời theo cách hiểu của chúng tôi vào một cái trục đối vị (paradigmatic axis) cụ thể, cùng với những cấu trúc “đương X” khác, thì ông sẽ dễ dàng thấy ngay rằng nó còn có nghĩa là “bây giờ” nữa, chứ không phải chỉ “bấy giờ” mà thôi. Đây:

_ đương chức,

_ đương đại,

_ đương kim,

_ đương nhiệm,

_ đương thế,

_ đương tiền, v.v..

Trong những thí dụ trên đây thì đương đều có nghĩa là “bây giờ”,“hiện tại” cả. Đây chính là nghĩa thứ tư của chữ đương trong Hiện đại Hán ngữ từ điển của Phòng biên tập từ điển thuộc Sở Nghiên cứu ngôn ngữ của Viện Khoa học xã hội Trung Quốc (Thương vụ ấn thư quán, Bắc Kinh, 1992, tr.213). Nghĩa này của chữ đương cũng được cho trong Dictionnaire classique de la langue chinoise của F.S.Couvreur (Editions Henri Vetch, Peiping, 1947, tr.602): “A présent, actuel”, nghĩa là “bây giờ, hiện tại”. Cái nghĩa này ứng rất đẹp vào những thí dụ mà chúng tôi đã nêu ở trên. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Nxb Đà Nẵng & Vietlex, 2007) giảng đương chức là “hiện đang giữ chức vụ”, đương đại là “thuộc về thời đại hiện nay”, đương kim là “đang giữ địa vị, chức vụ đứng đầu hiện nay” còn đương nhiệm thì được giảng là “như đương chức”. Hán-Việt từ-điển của Đào Duy Anh giảng đương thế là “đời nay (présent)”. Còn Hiện đại Hán ngữ từ điển (đã dẫn) thì giảng đương tiền (với chữ tiền là “trước”) là “mục tiền, hiện giai đoạn”, thì cũng là… “bây giờ”, “hiện nay” chứ chẳng phải cái gì khác. Nếu ông bảo rằng đây chỉ là cái nghĩa trong tiếng Hán thì chẳng có lẽ “bấy giờ” lại không phải là một cái nghĩa lấy từ tiếng Hán mà ra? Và nếu ông đưa ra chỉ một dẫn chứng để khẳng định cái nghĩa “bấy giờ” thì chẳng có lẽ chúng tôi lại không thể đưa ra năm, sáu dẫn chứng để khẳng định cái nghĩa “bây giờ”? Huống chi, chính hai tiếng đương thời đi chung với nhau cũng đã được Couvreur đối dịch là “à présent”, nghĩa là… “bây giờ”. Cái nghĩa này đã được Tỳ kheo Thiện Minh sử dụng một cách đắc địa khi ông dịch tên cuốn sách Living Buddhist Masters của tác giả Jack Kornfield thành Những vị thiền sư đương thời. Dùng đương thời để dịch living (còn sống, đang sống, hiện tồn,v.v.), nếu không chỉ “thời nay” thì còn chỉ thời nào?

Ông đã khẳng định rằng “đặt cái tên như thế cũng không chuẩn”. Xin thưa với ông rằng tuỳ theo nhu cầu, tuỳ theo dụng ý, v.v. , của người chủ trương mà tên của tờ báo, tên của một mục trên báo, v.v., có khi lại không cần chuẩn. Nói chung là khi đề cập đến tên, kể cả tên người, thì ta không nên lúc nào cũng “kè” nó vào chuẩn mà nhận xét và đánh giá. Một cái tên như Luynh, chẳng hạn, không đi vào cái chuẩn nào của tiếng Việt cả. Nhưng có người lại thích lấy nó mà dùng và còn hài lòng vì nó đã diễn đạt được nghề nghiệp _ mà ở đây là nghệ thuật _ của mình nữa. Một người khoái lên mạng để “dòm” hoặc khoái “chộp” ảnh có thể tự xưng rồi viết tên mình là Zum mà ta cũng không biết có phải anh ta muốn phiên âm từ zoom của tiếng Anh sang tiếng Việt hay xem zum là biến âm của dòm? Tơ vò thì hợp chuẩn chứ “tơ lòng thòng” thì hợp thế nào được nhưng cái chuyện Anh Hai kia “gỡ rối tơ lòng thòng” thì lại rất có duyên.Tóm lại, chuyện này khá là rắc rối vì ta không thể lúc nào cũng dùng quy tắc ngôn ngữ thông thường mà can thiệp được.

Trở lại với cái tên Đương thời, chúng tôi gợi ý để ông hiểu cho rằng cái tên của một tờ báo không bao giờ có thể gò nội dung của nó vào khuôn khổ ngữ nghĩa của cái tên đó một cách tuyệt đối. Một tờ báo mang cái tên Phương Đông có thể nói rất nhiều chuyện về phương Tây. Một tờ báo có tên là Buổi chiều lại phát hành vào buổi sáng và nói rất nhiều chuyện xảy ra vào buổi sáng. Một tờ báo mang tên Con vịt thì lại đưa toàn những tin thiết thật (Chúng tôi không ám chỉ Le canard enchainé vì con vịt (canard) này ít ra cũng đã bị trói (enchainé)) v.v... Thật ra, cái tên báo còn phản ánh cả “cá tính” của tờ báo nữa. Vậy thì dù tạp chí Đương thời có nói về người/ chuyện đời nay hoặc người/ chuyện đời xưa thì cũng không sao, có phải không, thưa ông?

An Chi