VIETIMES

Trong suốt cuộc kháng chiến, tinh thần đoàn kết cao độ hoàn toàn chiếm ưu thế ở khắp vùng nông thôn. Sự có mặt của người Hà Nội tản cư ở khắp các miền quê phía Bắc đã làm thay đổi đời sống văn hóa miền Bắc, và thay đổi chính bản thân những người Hà Nội đó. Trong khuôn khổ bài viết này, tôi muốn đề cập đến những khát vọng của người Hà Nội tản cư qua những bản nhạc được sáng tác năm 1947, vào những tháng đầu tiên của cuộc kháng chiến.

Sự mất điện đột ngột và những trận giao tranh nổ ra vào đêm 19 tháng 12 khiến người dân thường ngạc nhiên, cho dù họ đã dự đoán trước điều này. Trước đó, cùng ngày, Phạm Duy đã có cuộc gặp gỡ với nhạc sĩ Văn Cao, người có liên hệ mật thiết với những người kháng chiến. Văn Cao kín đáo nói với Phạm Duy rằng hôm sau họ sẽ gặp nhau ở Hà Đông, phía Nam Hà Nội. Phạm Duy là một trong số hàng nghìn người đã đi bộ đêm đó, hành trang chỉ gồm một gói quần áo hoặc một chiếc ba lô. Ngày hôm sau, khi đến điểm hẹn, Phạm Duy được dẫn đến trụ sở tạm thời của Đài Tiếng nói Việt Nam, đặt trong một hang ở chùa Trầm. Chính từ nơi này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến. Ngày hôm đó, bài Gươm tráng sĩ sáng tác năm 1944 của Phạm Duy đã lên sóng phát thanh.

Một số thanh niên Hà Nội đã gác bút nghiên (dù với nghĩa bóng hay nghĩa đen) để cầm vũ khí như cha ông họ đã làm. Lời kêu gọi vũ trang đầy kịch tính như vậy có sức hấp dẫn lớn đối với thanh niên Hà Nội. Họ hình dung bản thân mình như những anh hùng thuở xưa. Bài hát kết thúc bằng câu "Ta mong chờ ai người nâng kiếm lên". Vào lúc đó, các cán bộ Việt Minh và các thanh niên thuộc Trung đoàn Thủ đô chính là những “người” được mong chờ đó. Đại tướng Võ Nguyên Giáp miêu tả việc thanh niên Hà Nội - những người một thời dường như bàng quan với thời cuộc - đã hăng hái tham gia xây dựng chiến lũy, và chính những chàng trai còn măng sữa này đã cầm chân quân Pháp trong suốt hai tháng trời.

Lực lượng tự vệ thủ đô Hà Nội trực tiếp chiến đấu. Ðây là một đội quân thiếu cả về trang bị, vũ khí lẫn sự huấn luyện, phần lớn trong số họ chưa hề đánh trận, nhiều người thậm chí còn chưa từng được bắn đạn thật. Họ dựa vào việc chuẩn bị kỹ càng công sự và đường hầm, những hiểu biết về thành phố thân thiết của họ, và với một tinh thần yêu nước bất khuất. Một số người tình nguyện ôm bom ba càng quyết tử cùng xe tăng Pháp, những người khác chiến đấu tới hơi thở cuối cùng để những đồng chí của họ rút khỏi thành phố tiếp tục kháng chiến.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhận xét về vai trò của bài hát đối với tinh thần chiến đấu này như thế nào? Ông mô tả hình ảnh những người chiến sĩ Việt Nam bảo vệ vị trí tới viên đạn cuối cùng trong tiếng hát và tiếng đàn măng-đô-lin “vào những giờ phút ác liệt của chiến tranh, tiếng hát có tác dụng kỳ lạ”.

Trận đánh ở Hà Nội được tái hiện lại lần đầu tiên là trong ca khúc Tiếng chuông nhà thờ của Nguyễn Xuân Khoát. Bài hát nói đến tháp chuông nhà thờ Cửa Bắc ở Hà Nội bị người Pháp chiếm và sử dụng làm công sự. Bài hát kể lại cảnh người Pháp bắn vào những đường phố lân cận và giết thường dân.[1]

Lời bài Tiếng chuông nhà thờ. Nhạc: Nguyễn Xuân Khoát; Lời: Nguyễn Xuân Khoát và Như Mai (1946)

Tiếng buông hồi chuông nhắc nhớ cầu Chúa ban phước ơn lành cho nhân loại

Tiếng buông hồi chuông tươi cười nối duyên đôi lứa uyên ương lập gia đình.

Bài hát mở đầu bằng một đoạn lời thoại (ca sĩ không hát mà nói) đầy kịch tính kể lại sự báng bổ của quân đội Pháp, tiếp theo là một đoạn hát cầu nguyện ngắn và một đoạn giống như thánh ca mô tả niềm an ủi tinh thần mà nhà thờ và tiếng chuông đã đem đến cho con người. Tác giả bài hát, vốn là một tín đồ công giáo, tố cáo việc quân đội Pháp sử dụng không gian linh thiêng của nhà thờ để giao tranh, đặc biệt là việc họ dùng nơi này để giết những con chiên ngoan đạo sống gần đó.

Jason Gibbs inh năm 1960, ở miền núi tiểu bang Virginia. Ông học nhạc từ năm 8 tuổi, chơi nhiều loại nhạc khí và biết thổi bassoon. Jason Gibbs lớn lên và học phổ thông ở bang Virginia, sau đó ông học âm nhạc, chuyên ngành sáng tác ở Đại học William & Mary. Sau khi tốt nghiệp, Gibbs học tiếp về sáng tác và âm nhạc dân tộc rồi bảo vệ học vị tiến sĩ về lý thuyết âm nhạc và sáng tác ở Đại học Pittsburgh, và hiện làm quản thủ thư viện tại San Francisco.

Jason Gibbs được biết đến như một nhà soạn nhạc, nghệ sĩ trình tấu. Ông sáng tác một số tác phẩm nhạc thính phòng và giao hưởng. Ông từng tham gia một số nhóm nhạc rock, jazz, và nhạc ngẫu tác (improvised), chơi nhạc điện tử trong ban nhạc rock Apes of God…

Gần 20 năm hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc, Gibbs đã có trong tay một bộ sưu tập phong phú: 33 tác phẩm âm nhạc cho bộ hơi, các tiểu phẩm cho piano và concerto cho violin và dàn nhạc, 21 tác phẩm ghi âm - phát hành và hơn 20 bài viết, bài thuyết trình khảo cứu âm nhạc...

Năm 1985, Jason Gibbs bắt đầu quan tâm đến âm nhạc Việt Nam. Có nhà nghiên cứu đã đánh giá “Jason Gibbs là người có những khảo cứu và tư liệu đầy đủ nhất về nhạc Việt Nam từ thời tiền chiến đến nay”. Ngoài khả năng nói, đọc, viết, hiểu tiếng Việt rất tinh tế, với một tâm hồn phong phú, ông chuyển dịch sang tiếng Anh rất tài tình những bài thơ và nhạc tiền chiến Việt Nam, thơ Tản Đà...

Ông đến Việt Nam lần đầu tiên năm 1993 và đã khảo cứu về ca khúc tân nhạc Việt Nam và ảnh hưởng Tây phương trong âm nhạc Việt. Ông đã có nhiều bài viết về âm nhạc Việt Nam đương đại được đăng trên nhiều tạp chí và trên mạng Internet.

Jason Gibbs có nhiều bài viết và thuyết trình tại các hội thảo nhạc dân tộc quốc tế cũng như ấn hành trên những tạp chí văn hóa cả bằng tiếng Anh lẫn tiếng Việt.

Trong bước khởi sự nghiên cứu âm nhạc Việt Nam, Gibbs đã bỏ ra sáu tháng trong năm 1995 để đi đến nhiều địa phương cả trong Nam ngoài Bắc, tìm tòi các nguồn tài liệu, gặp gỡ nhiều nhạc sĩ sáng tác nhạc từ những năm 1930 - 1940, thời kỳ nhạc cải cách và nhạc tiền chiến. Sau đó, Gibbs còn gặp gỡ và liên lạc với nhiều người trong giới âm nhạc am hiểu dòng nhạc này ở Hoa Kỳ, Canada, Pháp, Úc...

Gibbs có một kỷ niệm sâu sắc là trong lần đầu đến Việt Nam, do vốn liếng tiếng Việt còn khiêm tốn, ông đã phải dùng cuốn sổ tay để “bút đàm” làm quen với một cô gái Việt xinh đẹp. Khi về Mỹ, với sự giúp đỡ của những người bạn Việt Nam, hai người tiếp tục trao đổi thư từ để rồi cuối cùng đã trở nên vợ chồng...

Jason Gibbs (Yên Sa dịch)

[1] Ông viết bài hát khi tới Phú Thọ, một tỉnh phía tây bắc Hà Nội (Nguyễn Xuân Khoát 1987, 168). Một người khác lại kể là nhạc sĩ tản cư khỏi thành phố và tới một nhà thờ ở nông thôn, nơi quân Pháp xả súng bắn vào dân làng (Phan Thanh Nam 1993, 5).

Vẻ đẹp Cách mạng Việt Nam trong trái tim một người Mỹ (2)