|
 |
|
Cảnh trận địa ở Hà Nội năm 1946 - Ảnh tư liệu
|
Một trong số người lính tự vệ Hà Nội là Lương Ngọc Trác, năm đó 18 tuổi; trước đó ông chơi đàn vi-ô-lông trong dàn nhạc nhảy. Trong cuộc đụng độ tháng Giêng năm 1947, ông bị thương ở chân và buộc phải nằm hồi phục tại bệnh viện dã chiến đặt ở phố Hàng Buồm; tại đây ông đã đọc “Mơ đời chiến sĩ”, một bài thơ yêu nước đăng trên báo trước khi cuộc chiến nổ ra. Ông cảm thấy đầy cảm hứng để phổ nhạc cho bài thơ này ngay tại giường bệnh của ông.[i] Ông bị cuốn theo lòng nhiệt thành tập thể của thời cuộc, và điều đó đã thức tỉnh một ý nghĩa mới trong cuộc sống của ông. Sau này ông kể lại, bài thơ đã giúp ông tìm ra cách diễn tả những cảm giác mà trước đó ông không biết làm thế nào để diễn tả - về vẻ đẹp của đời chiến sĩ (Lương Ngọc Trác 1949, 73).
Lời bài Mơ đời chiến sĩ – nhạc: Lương Ngọc Trác, thơ: Mặc Tần (tháng 2 năm 1947)
Mây núi rừng thiêng chính khí ta
Tiếng binh rộn rã trên đường xa
Đây hồn chiến sĩ oai hùng ngự
Một thuở đao binh giục lánh nhà
Mùa xuân đi, không tiếc nữa đời hương
Ai mải miết một trời son với phấn
Ta hùng anh lừng hát tiến lên đường.
Giai điệu trữ tình, giống như hồi kèn đã phản ánh tinh thần võ thuật của những chiến binh thần thoại thuở xa xưa, và miêu tả chủ nghĩa lãng mạn mơ màng về chốn núi rừng xa xăm. Tuy có thể bị thực tế chiến trận trên đường phố làm giảm chất huyền thoại, tình cảm của bài hát vẫn rất hấp dẫn đối với lớp thanh thiếu niên thành phố này. Bài hát kết thúc với câu “Kề vai cùng bước trên đường mới, Thề quyết phơi thây phá ngục tù”.
“Mơ đời chiến sĩ” có những cảm xúc lãng mạn, không thực tế, nhưng chẳng bao lâu sau, hiện thực bắt đầu xuất hiện trong những ca khúc của nhạc sĩ trẻ này. Chỉ ít lâu sau khi Việt Minh rút khỏi Hà Nội vào ngày 19 tháng 2 năm 1947, Lương Ngọc Trác đã phổ nhạc cho bài thơ “Thủ đô huyết thệ” thành bài hát "Lời thề quyết tử”.[ii]
Lời bài hát Lời thề quyết tử (Thủ đô huyết thệ) - nhạc: Lương Ngọc Trác, thơ: Linh Nam (tháng 3, 1947)
Đoàn Thủ đô thề xung phong quyết tử
Nguyện xả mình mong Tổ quốc quyết sinh
Nên bao lần vì đất nước điêu linh
Nghe sôi dậy trong tim giòng máu Việt
Máu anh dũng của giống nòi Nam Việt
Vẫn lưu truyền muôn vạn kiếp về sau
Máu sôi lên nhìn sông núi quặn đau
Chí chiến đấu ở ngàn xưa sống lại
Đoàn Thủ đô nguyền một lòng hăng hái
Quyết tâm thề một chết với quân thù
Giữa rừng gươm bom đạn reo vi vu
Đây tiếng thét xung phong quân Nam tiến.
Lời bài hát này do một sĩ quan chính trị trong quân tự vệ Hà Nội viết, diễn tả cụ thể tinh thần chiến đấu gần như cuồng tín của những người chàng trai trẻ mà Lương Ngọc Trác sát cánh.[iii] Bài hát đã liên hệ hành động can đảm của những chàng trai trẻ này với nhiều thế hệ cha ông họ và kêu gọi họ thề nguyện cùng nhau hy sinh. Nhạc sĩ nói rằng ông viết bài hát này để lưu giữ kí ức về trận đánh, để, theo ông, “giữ vững truyền thống Trung đoàn Thủ đô” (Lương Ngọc 1949, 73)
Lời kêu gọi đi sơ tán và tham gia kháng chiến cũng trở nên cụ thể hơn những câu chuyện hiệp sĩ gác bút cầm gươm (chúng ta đã thấy qua bài Gươm tráng sĩ). Phạm Duy viết về cuộc sơ tán về miền quê trong bài hát Về đồng hoang của ông.
Lời bài hát Về đồng hoang (Về đồng quê) - Phạm Duy (Phú Thọ, 1947)
Từ phố phường rời ra thôn quê
Anh em ta quyết chí về đồng hoang
Đem máu căm hờn về đồi nương
Dưới thôn ta xây hầm, lập bao chiến khu vững bền
Để mọc lên ngàn muôn cánh lúa
Vượt đồi cao, đồng xa, vượt núi, núi non
Nơi cô thôn, ta xây cánh đồng kháng chiến
Từ đồi khoai, bụi sắn, nhạc lên oai hùng
Reo ca vang, bàn tay thanh niên.
Trong bài hát này, thanh niên Hà Nội và cả những thành phố khác trên đất nước Việt Nam được kêu gọi đến vùng rừng núi hoang dã ở miền Bắc, vừa kháng chiến vừa khai phá ruộng đồng để phục vụ cuộc kháng chiến. Lời bài hát thể hiện những khó khăn gian khổ của cuộc chiến - vượt núi, bữa ăn hàng ngày chỉ là sắn, khoai, và lòng nhiệt tình đón nhận những gian khổ ấy. Bài hát cũng hô hào mọi người hướng lòng căm hờn vào việc chăm lo cày cấy để có một vụ mùa bội thu.
Hàng nghìn người dân thường Hà Nội đi sơn tán cảm thấy phấn khởi trước những sự kiện đang diễn ra. Phạm Duy tiếp tục đi về phía tây bắc của Hà Đông. Ông miêu tả thôn xóm của người thủ đô tản cư mọc lên như nấm ở khắp các miền quê phía Bắc. Ông đến Phú Thọ, nơi vừa trở thành một thành phố nhộn nhịp với những quán ăn, quán cà phê, nhà hát và những buổi biểu diễn nghệ thuật. Ở đó, ông tham gia Đoàn Văn nghệ Giải Phóng, một đoàn ca nhạc và biểu diễn sân khấu, nơi ông đã sáng tác bài Đoàn quân văn hóa. Nhiều người Hà Nội tản cư tham gia vào những đoàn như vậy để tuyên truyền cho kháng chiến. Ca khúc của Phạm Duy thể hiện nhiệt tình của họ trong vai trò mới này.
Lời bài hát Đoàn quân văn hóa (Đàn nhịp trầm hùng) - Phạm Duy
Hướng về ngàn phương dạt dào ánh sáng
Ôi thiên nhiên huy hoàng cho người tràn ngập tâm hồn
Yêu nhân gian trong ngặt nghèo vươn sức sống
Ta đi trên đường mênh mông.
Tơ tình vừa rung theo cơn bão sống
Nước mắt hoen như ngày nhân loại ra đời vui Xuân
Đàn nhịp trầm hùng
Thơ ngâm dũng mãnh
Ta biết ta kiêu hùng cùng thời gian.
 |
|
Hương bình yên trên phố - Ảnh tư liệu
|
Bài hát miêu tả một cách sinh động hoàn cảnh ban đầu của họ. Lại một mùa xuân mới; vẻ đẹp tự nhiên của miền quê cộng hưởng với những cảm xúc về mục đích mới trong mỗi con người, một lòng đoàn kết được xây dựng từ tình yêu. Âm nhạc và những lời thơ có sức mạnh lôi cuốn và nâng cao những người đồng chí yếu đuối hơn của họ lên cùng ngọn thủy triều.
Bài Đoàn lữ nhạc của Đỗ Nhuận cũng cho ta thấy một tình cảm tương tự.
Lời bài hát Ðoàn lữ nhạc - Ðỗ Nhuận (lời hát của Ban hợp ca Thăng Long)
Ra đi khắp nơi xa vời
Gió bốn phương, kìa gió bốn phương ào ào cuốn lá rơi
Người đi khúc nhạc chơi vơi
Gió khắp nơi, kìa gió khắp trời vang vang khúc nhạc say đời
A ha! A ha! Hỡi dấu vết xưa tàn phá
Đâu? Đâu? Ai biết lũ chim về đâu
A ha! A ha! Lướt cánh cuốn theo chiều gió
Ôi! Ôi! Kìa có bóng chim hải hồ bay xa.
Ở đây âm nhạc là cái gì đó khó diễn tả, tựa như một cơn gió thuận chiều thổi tới cuốn mọi người vào cơn say sưa tập thể. Những trận gió không chỉ cuốn đi quá khứ, mà còn hướng đoàn lữ nhạc tới mọi nẻo tương lai, dù chưa rõ ràng, nhưng đầy ý nghĩa và niềm hứng khởi. Nhạc sĩ hồi tưởng lại rằng, mặc dù ông mang quân phục của người lính, nhưng ông vẫn thấy thoải mái và không hề bị ràng buộc trong cuộc sống mới này. (Đỗ Nhuận 2003, 207-208). Tự do này xuất phát từ sự đồng điệu sâu sắc với sứ mệnh mà ông chia sẻ với mọi người xung quanh…
(Còn nữa)
Jason Gibbs (Yên Sa dịch)
[i] Một số chi tiết về Lương Ngọc Trác, bao gồm cả bài viết này, là từ một cuộc trò chuyện với tác giả ở Hà Nội và ngày 5 tháng 10 năm 2005, và một cuộc phỏng vấn do N.T.Q thực hiện vào ngày 8 tháng 3 năm 2007, cũng như chương trình Giai điệu Quê hương phát ngày 15 tháng 8 năm 2003.
[ii] Phạm Văn Trừng 2004 cung cấp toàn bộ bài thơ này cũng như quá trình hình thành bản nhạc.
[iii] Linh Nam là bút danh của Trịnh Ðình Báu. Nhà thơ tìm được nguồn cảm hứng từ một bức thư Hồ Chí Minh gửi cho các chiến sĩ vào ngày 27 tháng 1 năm 1947, khuyến khích họ “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” (Phạm Văn Trừng 2004, 90). Bức thư này được in lại năm 2004.
|
