>> Thảm họa dịch thuật: Truy lùng những kẻ “giết chữ” giấu mặt! (Phần I)
>> "Đối chiếu": Việc đơn giản nhưng không dễ với các biên tập viên
>> Vì “một hào”, NXB Hội Nhà văn sẽ "lưỡng lự" bán… hết?
 |
|
Ông Lý Bá Toàn - Ảnh: VNN |
Phóng viên (PV): Luật Xuất bản chỉ xử lý những sai phạm về chính trị. Còn những lỗi như chính tả be bét, câu cú lủng củng, bản dịch tối nghĩa, nhầm lẫn địa danh, tên riêng… vẫn chưa có một chế tài xử phạt cụ thể. Đó có phải lỗ hổng của luật?
Ông Lý Bá Toàn (LBT): Hiện chúng tôi vẫn đang quá trình xây dựng những tiêu chuẩn đó. Ví dụ một cuốn sách vi phạm bao nhiêu lỗi chính tả sẽ có bấy nhiêu tiêu chuẩn xử lý. Trước kia, những quy định này đã thực hiện một thời gian nhưng lại dỡ bỏ. Nhưng sắp tới, trong quản lý nhà nước, chúng tôi sẽ đảm bảo những xuất bản phẩm ra đời lành mạnh về tư tưởng đồng thời cũng tránh những hạt sạn. Trong thực tế, những cuốn sách dịch chưa sát, tối nghĩa thì sau khi đọc xong chúng tôi sẽ có khen, chê, thưởng phạt rõ ràng trong các cuộc giao ban giữa Bộ Thông tin và Truyền thông và Ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương.
PV: Nhưng khen chê liệu có đảm bảo công bằng trong bối cảnh căn bệnh “thành tích” đang len lỏi vào mọi ngành nghề của xã hội?
LBT: Khen chê công bằng chứ! Chúng tôi đánh giá cuốn sách qua thăm dò dư luận, phòng đọc thẩm định, ý kiến bạn đọc phản ánh trên báo chí, các cơ quan chuyên môn như Hội đồng dịch của Hội Nhà văn… Khen cho đúng người, đúng việc để nhà xuất bản phát huy điểm mạnh và khắc phục điểm yếu. Chúng tôi cho đó là biện pháp động viên để các nhà xuất bản kịp thời khắc phục khó khăn và phát huy những nhân tố tốt. Nhưng cốt lõi nhất vẫn là đào tạo nguồn nhân lực như mở rộng khoa Xuất bản một số trường đại học, xây dựng đề án đào tạo đội ngũ biên tập trong và ngoài nước. Trong hoạt động cụ thể, Cục Xuất bản sẽ giúp các nhà xuất bản giải quyết tốt bài toán chính trị và kinh tế.
PV: Cơ quan quản lý đã xử lý nhà xuất bản nào vi phạm những lỗi chính tả, câu cú lủng củng hay bản dịch tối nghĩa chưa?
LBT: Bây giờ hỏi ngay tôi không nhớ hết. Phòng nghiệp vụ họ sẽ giữ những văn bản xử lý, ví dụ theo Nghị định 56 của chính phủ, sách in sai bìa sẽ bị thu hồi. Nếu không vi phạm vào các điều cấm trong luật thì chỉ bị chấn chỉnh, nhắc nhở.
PV: Chính vì không có một chế tài xử phạt cụ thể những vi phạm “sơ đẳng” như vậy nên các nhà xuất bản đã tha hồ “tự tung tự tác”, bất chấp dư luận cho ra đời những bản dịch kém chất lượng. Nhiều biên tập viên trình độ yếu, ngoại ngữ kém vẫn ngang nhiên biên tập sách dịch vì không có một “vòng kim cô” nghiêm khắc giám sát trách nhiệm của họ với nhà xuất bản, cuốn sách và độc giả?
LBT: Tôi đã nói việc tuyển chọn nhân sự thuộc toàn quyền giám đốc nhà xuất bản và cơ quan chủ quản. Cục Xuất bản không đứng trực tiếp trong các khâu xuất bản nên việc đánh giá chất lượng tuyển chọn cũng không tham gia. Trình độ non yếu hoặc chất lượng yếu kém của biên tập viên là thuộc trách nhiệm của giám đốc nhà xuất bản.
Qua thực tế tại một số nhà xuất bản tôi thấy rằng: Những nhà xuất bản sách dịch chiếm tỷ lệ lớn như Nhà xuất bản Văn học, Nhà xuất bản Hội Nhà Văn, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin… tất cả các biên tập viên đều biết một đến hai ngoại ngữ. Tất nhiên trình độ của biên tập viên không bằng như dịch giả nhưng phần lớn đều thông thạo ngoại ngữ. Nhìn chung các giám đốc, tổng biên tập khi có hướng khai thác một sách dịch nào đó sẽ có biên tập viên có ngoại ngữ đó.
PV: Nhưng thực tế lại không như vậy. Ví dụ như Nhà xuất bản Hội Nhà Văn chỉ có hai biên tập viên tiếng Nga và Pháp nhưng lại đứng tên biên tập rất nhiều sách tiếng Anh. Thậm chí có nhà phê bình không biết ngoại ngữ nhưng đứng tên biên tập cả một cuốn sách tiếng Italia. Một người biên tập không đạt nổi trình độ A, B, C làm sao có thể đảm bảo một cuốn sách dịch có chất lượng? Ông đánh giá thế nào về thực tế này?
LBT: Đã biên tập thì chỉ biên tập sách tiếng Việt để nâng đỡ bản dịch đó gần với tiếng Việt. Đó là nguyên tắc đầu tiên của biên tập viên đối với sách dịch. Nếu biên tập viên giỏi ngoại ngữ thì có thể nâng cao bản dịch hoặc với những vấn đề khó, dịch giả sẽ hiệu đính. Tôi khẳng định vấn đề đầu tiên của biên tập viên phải là biên tập tốt bản dịch tiếng Việt.
 |
|
Ảnh: Sơn Khê |
PV: Nhưng ít nhất biên tập viên cũng phải đủ trình độ đọc kỹ và phát hiện những đoạn dịch không ổn. Trường hợp nghi ngờ về câu, từ nào đó chưa “chuẩn” có thể đối chiếu với nguyên tác hoặc thắc mắc ngay với người dịch. Dịch giả dịch sai, dịch ẩu đã đành, người “gác cổng” còn không có trình độ để phát hiện, thẩm định thì chất lượng cuốn sách sẽ kinh hoàng thế nào?
LBT: Trên nguyên tắc chỉ đạo của các giám đốc, biên tập viên sách dịch phải có ngoại ngữ. Đó là luật bất thành văn. Nhưng cơ bản nhất vẫn là biên tập tiếng Việt. Chất lượng cuốn sách trước hết phụ thuộc vào dịch giả.
PV: Tất nhiên chất lượng đầu tiên của bản dịch phụ thuộc vào người dịch. Nhưng cuốn sách sẽ không thể ra đời nếu không có sự đồng ý của biên tập viên và nhà xuất bản. Những cuốn sách kém chất lượng vẫn dễ dàng ồ ạt tuôn ra thị trường, chứng tỏ nhà xuất bản và biên tập viên đã vô trách nhiệm và cẩu thả với vai trò của mình?
LBT: Trên nguyên tắc bao giờ cũng phải như vậy. Trước đây, thời kỳ bao cấp, biên tập viên đồng thời là dịch giả, hội viên Hội Nhà văn như Thái Bá Tân, Thúy Toàn… Đòi hỏi lớp biên tập trẻ giỏi ngoại ngữ như đội ngũ cũ là một điều khó khăn, Cục Xuất bản đang cố gắng đề nghị các nhà xuất bản đào tạo, bồi dưỡng nâng cao tay nghề. Đó phải là một yêu cầu thường xuyên của nhà xuất bản.
PV: Bao giờ những quy định chấn chỉnh công tác biên tập như cấm xuất bản những cuốn sách sai lỗi chính tả, câu cú lủng củng, bản dịch tối nghĩa; xây dựng những tiêu chuẩn về chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp cho biên tập viên sẽ được ban hành, thưa ông?
LBT: Bây giờ chúng tôi mới đang chuẩn bị xây dựng làm sao mà cụ thể được. Những tiêu chuẩn kỹ thuật phải tính toán. Việc này phối hợp giữa bên in và bên xuất bản, lỗi nào của bên in, lỗi nào của bên xuất bản phải rạch ròi. Nếu mức độ sai quá nhiều, nhất quyết phải tạm dừng phát hành hoặc có văn bản yêu cầu tạm dừng phát hành hoặc cấm tái bản. Dứt khoát phải chấn chỉnh ngay lập tức!
Sơn Khê (VieTimes)
